1927_Николай Дурново_’Введение в историю русского языка’, ч. I, Brno (Filozofická fakulta Masarykovy univerzity)

Целината на рускиот книжевен јазик се развивала од т.н. старословенски. Кога Русите првпат се запознале со него, односно кон крајот на X век, тој не бил сосема единствен код, туку јазик со дијалектни разлики. Во јазикот од тоа време може во голема мера да се разликуваат литературните дијалекти, меѓу кои македонскиот го зачувал во најголема мера првобитниот кирило-методиевски облик, а во источнобугарскиот биле присутни позначајни измени на првобитната состојба, кои настанале во времето на цар Симеон Бугарски.

Русите ја примиле писменоста и знаењето на старословенски од источните Бугари. Но подоцна, веројатно, биле во поблиска врска не со источните Бугари, како при Владимир Свети, туку со западните, односно од западните земји, поскоро со Македонците и Србите. Од западните Бугари, Македонците и Србите, во Русија во втората половина на XI век и подоцна доаѓале образовани луѓе, носејќи со себе книги напишани на македонски дијалект на старословенски.

Од нив Русите го усвоиле не само православието, туку и литературното произнесување, различно од произнесувањето и правописот кои биле усвоени порано од источните Бугари. Од соединувањето на елементите на источнобугарските и македонските со руските, предизвикано од потребата овој јазик да се приспособи кон руското произнесување, настанал старорускиот книжевен јазик на древните споменици.

Цѣль язикъ русской письменности развивался из т. наз. ст.-сл. Когда русские впервые с ним познакомились, т. е. в конце X в., он не был вполне единым кодом, где мы пользовались в ст.-сл. языке этого времени можно различать в крайней мере диалектные различия, именно македонский сохранил в наибольшей степени первоначальный кирило-мефодиевский облик, а в вост.-болг. представляли известные изменения первоначального состояния, восходящие ко времени царя Симеона болгарского.

Русские получили письменность и знание ст.-сл. от восточных болгар. Но позднее, видимо, были в более близких сношениях не с вост. болгарами, как при Владимире Св., а с зап. болгарами, т. е. с зап. землями, скорее с македонцами и сербами. Из зап. болг., македонцев и сербов приходили на Русь во второй половине XI в. и позднее образованные люди, приносившие с собой книги, писанные на македонском диалекте ст.-сл.

От них усвоили русские не только православие, но и литературное произношение, иное чем произношение и правописание, какие были усвоены ранее от вост. болгар. Из соединения элементов вост.-болг. и македонских с русскими, вызванными необходимостью приспособить этот язык к р. произношению, получился сл. язык древнер. памятников.

Во старословенскиот јазик шч (шт или ч) се среќава само во јужноруски споменици; во северноруски, во слични случаи, се среќава само ч или шт. Но оваа околност воопшто не зборува дека старорускиот изговор ч се разликувал од јужнорускиот. Треба да се мисли дека старословенскиот изговор ч бил насекаде ист, односно дека ч се читало како шч.

Повод за појавата на шч можело да биде тоа што писарите во своите правописни системи среќавале напишано шт, што противречи на традиционалниот изговор. Споредете и такво шт во цела низа руски ракописи од XI век. Изговорот на старословенското ч како шч наоѓа поддршка во живиот изговор и одговара на старословенските шт од stj и skj, но нема доволно основа да се претпостави дека тоа се појавило на Русија под влијание на рускиот жив изговор.

Очигледно, изговорот шч во вакви случаи бил познат и на некои македонски дијалекти од X и XI век, а кон тие дијалекти припаѓаат и денешните македонски дијалекти, во кои ваквиот изговор е зачуван. (Сп. Oblak, Macedonische Studien, 58 сл.; Соечинение. Очерк македонской диалектологии. Казан 1918, 128 сл.)

Може да се мисли дека и буквата ч, која се наоѓа во глаголицата и кирилицата, била создадена за пренос на групата шч, а за пренос на сч: кирилското начертание на оваа буква лесно се изведува не само од лигатурата ш + т, туку и од ш + у со правоаголна „капичка“, глаголичкото – само од лигатурата ш + у.

1. ШУ вм. ст.-сл. ШТ или Ч встречается только в ю.-р. памятниках; в сев.-р. в подобных случаях только Ч или ШТ. Но это обстоятельство отнюдь не говорит за то, что с.-р. произношение Ч отличалось от ю.-р. Надо думать, что в црк. произношение Ч было всюду одинаково, т. е. что Ч везде читалось как ШЧ. Поводом к возникновению ШУ могло быть обстоятельство, что писцы в своих орфографиях встречали написание ШТ, противоречившее их традиционному произношению. Ср. также такое ШТ в целом ряде русских рукописей XI в. Произношение ст.-сл. Ч как ШЧ находило себе поддержку в р. живом произношении и соответствовало ст.-сл. ШТ из stj и skj, но нет достаточных оснований полагать, что оно и возникло на Руси под влиянием р. живого произношения.

По-видимому, произношение ШЧ в подобных случаях было известно и некоторым македонским диалектам X и XI в., к этим диалектам восходят и нынешние макед. диалекты, в которых такое произношение сохранилось. См. Oblak, Macedonische Studien, 58 сл., Сочинение. Очерк македонской диалектологии. Казань 1918, 128 сл.

Можно думать, что и буква Ч, имеющаяся в глаголице и в кириллице, была создана для передачи сочетания ШЧ, а для передачи СЧ: кирилловское начертание этой буквы легко выводится не только из лигатуры Ш + Т, но и из Ш + У с прямоугольной чашечкой, глаголическое — только из лигатуры Ш + У.